Charlie Hebdo. Ρατσισμός, σάτιρα και μάρκετινγκ

Με αφορμή το πρόσφατο πρωτοσέλιδο του Charlie Hebdo, μπαίνουμε και εμείς στην μεγάλη εκείνη ομάδα των ανθρώπων, που προσπαθούν να οριοθετήσουν τη σάτιρα. Προσπαθούμε να αποφανθούμε αν ήταν πράγματι σατιρικό το σκίτσο του περιοδικού, αν ήταν αισχρό και διχαστικό όπως υποστηρίζει ο Freedland, ή αν ήταν ανενδοίαστος φασισμός όπως προκρίνουν άλλοι. Αυτό που δεν προσπαθούμε να κάνουμε, είναι να επιχειρήσουμε μιαν απάντηση στο περιοδικό, καθώς άλλοι τα καταφέρνουν πολύ καλύτερα από μας.

Απαραίτητο εργαλείο σε αυτή μας την αναζήτηση και βάση για την περαιτέρω επιχειρηματολογία μας, είναι ο ορισμός της σάτιρας, ο οποίος δεν είναι γραμμένος σε πέτρα, ούτε αξιωματικός. Είναι υποκειμενικός και εκφράζεται αφενός από τις δράσεις εκείνων που τη θεμελίωσαν και αφετέρου από λόγιους που τους μελέτησαν και βρήκαν τα κοινά εκείνα σημεία, ο χαρακτηρισμός των οποίων θα νοηματοδοτήσει την ομαδοποίηση μιας πρακτικής κάτω από τη λέξη «σάτιρα».

Μερικοί ορισμοί που βρίσκουμε είναι οι παρακάτω:

Ένα από τα σημεία στα οποία βρίσκεται ομοφωνία είναι ότι η λειτουργία της σάτιρας είναι διανοητική. Η μέθοδος που ορίζει τη σάτιρα είναι η παιγνιώδης παραμόφωση. Ψυχολογική βάση και συνάμα σκοπός της τεχνικής είναι η «μείωση» του θύματος, η οποία έγκειται στην υποβάθμιση της κατάστασής του ή της αξιοπρέπειάς του. Πολύ συχνά περιλαμβάνει παρομοιώσεις ή μεταφορές απο τον κόσμο των ζώων ή κατεβαίνει ακόμη πιο κάτω στον κόσμο των φυτών ή των ανόργανων όντων

βλ. μελέτη Κατερίνας Κωστίου, Η ποιητική της ανατροπής, σάιτρα, ειρωνεία, παρωδία, χιούμορ, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2002, σ. 61 επ. με εκτενείς αναλύσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές

ως σάτιρα ορίζεται αφενός ένα λογοτεχνικό είδος (όπως λ.χ. αυτές του ρωμαίου ποιητή Οράτιου) και αφετέρου ένα περιπαιχτικό πνεύμα ή είδος που εμφανίζεται σε πολλά λογοτεχνικά είδη αλλά μπορεί να υπεισέρχεται σχεδόν σε κάθε είδος ανθρώπινης επικοινωνίας. Οπουδήποτε χρησιμοποιείται ένα έξυπνο χιούμορ για να κάνει κριτική σε κάτι παράλογο ή διεφθαρμένο εκεί υπάρχει σάτιρα, είτε συναντάται σε ποίημα ή σε κήρυγμα, σε ζωγραφικό έργο ή πολιτική λογομαχία, στην τηλεόραση ή στον κινηματογράφο

Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα 53ος τόμος σ.220, Ronald Paulson Satire Modern Essays in Criticism, εκδ. 1971

Ο σατιριστής παραμορφώνει με πολλούς τρόπους: ελαχιστοποιεί τις καλές ιδιότητες κάποιου και μεγιστοποιεί τις κακές. Απομονώνει μοναδικές στιγμές ή συμβάντα και τα κάνει να φαίνονται κανόνας. Παραθέτει τη γνώμη μιας αυθεντίας που συμβαίνει να εξυπηρετεί την άποψή του. Αφαιρεί κάτι απο τα συμφραζόμενά του

Petro Norms, Moral or Other in Satire: A symposium Satire Newsletter.

Σάτιρα, είναι εκέινο το είδος της λογοτεχνίας, σκιτσογραφίας ή ηθοποιίας, στο οποίο ελαττώματα, ανοησίες, καταχρήσεις και ατέλειες, γελοιοποιούνται ώστε εκθέσουν άτομα, επιχειρήσεις, κυβερνήσεις ή την ίδια την κοινωνία την ίδια, με σκοπό τη βελτίωση.

Elliott, Robert C (2004), «The nature of satire», Encyclopædia Britannica.

Κοινός τόπος των ορισμών αυτών φαίνεται να είναι η παραδοχή, πως σάτιρα είναι αυτή που θα μειώσει και θα προσβάλει καταστάσεις, με σκοπό τη βελτίωση μιας πραγματικότητας.

Το επόμενο που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας, είναι το περιβάλλον στο οποίο μελετάμε τη σάτιρα. Η εποχή που ο σατιρικός ποιητής είχε ως ανταμοιβή τον έπαινο ανάμεσα στους συμπολίτες του, έχει περάσει προ πολλού. Οι σύγχρονοι σατιρικοί είναι πια υπάλληλοι σε μεγάλα επιχειρηματικά συγκροτήματα, κύριος στόχος των οποίων δεν είναι η επευφημία ή η συμπάθεια, αλλά το κέρδος. Ο εκδοτικός οίκος ή το τηλεοπτικό κανάλι, δε θα ασχοληθεί στις περισσότερες περιπτώσεις, με το ενάντια σε ποιον βάλει ο υπάλληλός της, αλλά πόση αποδοχή θα συγκεντρώσει από τους υποψήφιους πελάτες.

Φτάνουμε λοιπόν στο σήμερα, να βλέπουμε να αναριχώνται στο βάθρο του λαοπρόβλητου σατιρικού, όχι αυτοί που επιδιώκουν την καλυτέρευση της κοινωνίας, αλλά αυτοί που κερδίζουν την περισσότερη προσοχή γύρω απ’ το προϊόν του εκάστοτε εργοδότη που δίνει φωνή στον σατιρικό μας. Όσο πιο αμφιλεγόμενο το μήνυμα, τόση περισσότερη αρνητική διαφήμιση από τους επικριτές του και άλλη τόση από τους υποστηρικτές του, η κόντρα των οποίων θα δημιουργήσει μια αλυσιδωτή αντίδραση διαφήμισης. Και η διαφήμιση είναι διαφήμιση, είτε αρνητική, είτε θετική.

Ένα κοινό φαινόμενο που παρατηρείται επίσης, είναι η τάση από πολλούς ανθρώπους να περιμένουν από κάποιον αυτοπροσδιοριζόμενο σατιρικό, να μέμφεται και να γελοιοποιεί τους δυνατούς που αδικούν τους αδύναμους, ακολουθώντας ένα σχεδόν ψυχολογικά ορισμένο μοτίβο συμπεριφοράς, εκείνο της ανάθεσης. Ψάχνουν τον επόμενο σατιρικό για να ηρωοποιήσουν στη φαντασία τους, που θα βάλει κατά της εξουσίας και θα ξεμπροστιάσει την καταδυνάστευση που επιφέρει.

Μόνο που σε έναν κόσμο, που καθαρός εχθρός δεν είναι πια ο βασιλιάς ή ο δικτάτορας, αλλά ένα πλέγμα αντικρουόμενων συμφερόντων, πόσο εύκολο είναι να ξεχωρίσεις το δυνάστη από το θύμα? Τα άτομα με τη μικρότερη αντιληπτική ικανότητα, βλέπουν στα πρόσωπα των προσφύγων που πνίγονται τρέχοντας να ξεφύγουν από τις σφαίρες και τις βόμβες, τον άραβα που έρχεται να αλλοτροιώσει τη χώρα του και την ασφάλειά του. Άλλοι με πιο ανθρωπιστικά αισθήματα δίνουν το χέρι τους να βοηθήσουν τον κάθε κατατρεγμένο, αλλά δεν αναγνωρίζουν καμία αιτία σε ένα πρόβλημα που παραδέχονται. Κάποιοι λίγοι βλέπουν πως το να βοηθήσεις απλά τους πρόσφυγες δεν αρκεί από μόνο του. Πρέπει και να προσπαθήσεις να ξεριζώσεις το κεφαλαιοκρατικό σύστημα, οι εσωτερικοί ανταγωνισμοί του οποίου υλοποιούνται με τη μορφή μερικών ή γενικευμένων συρράξεων.

Σε ποιο κοινό λοιπόν πρέπει να απευθυνθεί ένα ιδιωτικό εκδοτικό συγκρότημα, προκειμένου να πετύχει το μεγαλύτερο κέρδος, ιδιαίτερα σε μια χώρα και ήπειρο που οδεύει ολοταχώς στην αγκαλιά του ρατσισμού και του φασισμού; Στους λίγους που μιλάνε για πράγματα ακαταλαβίστικα στην καλύτερη ή ακόμα και ενοχλητικά για το ίδιο το συγκρότημα; Θα απευθυνθείς στον κατώτερο κοινό παρονομαστή της κοινωνίας. Θα μιλήσεις σε μια γλώσσα που μπορεί να καταλάβει και θα φροντίσεις το μήνυμά σου να είναι τόσο ενοχλητικό που θα διεγείρει ακόμα και αυτούς που δε θα πέφταν υπό άλλες συνθήκες στο επίπεδό του. Τι κι αν στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο ηλίθιος της κοινωνίας είναι ο φασίστας; Τι κι αν αυτό αποτελεί και μια παραδοχή πως το Charlie Hebdo κατάφερε να παρασύρει και το μπλογκ μας; Αυτή είναι η αλήθεια. Το Charlie Hebdo ξέρει να πουλάει, είτε μας αρέσει, είτε όχι.

Ο σύγχρονος σατιρικός λοιπόν, μοιάζει να αποκλίνει από τους ορισμούς που έχουμε. Δεν είναι πια αυτός που θα αναδείξει ένα πρόβλημα, ούτε αυτός που θα διακωμωδήσει την αιτία του. Ο στόχος του δεν είναι πια η βελτίωση μίας κατάστασης, ή της κοινωνίας. Κοινό του δεν επιδιώκει να είναι οι πιο δραστήριοι και ανήσυχοι άνθρωποι και σίγουρα δε θεωρεί ανταμοιβή, αυτό που πολλοί θα έτρέχαν να του δώσουν απλόχερα, δηλαδή την αποδοχή τους και τη στήριξη στον αγώνα του ενάντια στην αιτία του προβλήματος που αντιμετωπίζει. Ο σύγχρονος σατιρικός έχει για έγνοια του κάθε φορά το πιο αναγνωρίσιμο και οριζόντιο πρόβλημα. Στόχος του είναι να συγκεντρώσει γύρω από το πρόσωπό του ή το έργο του, όση περισσότερη συζήτηση γίνεται. Όσες περισσότερες πωλήσεις, likes, followers, και hashtags, προκειμένου να συνεχίσει να έχει την αποδοχή και τη στήριξη αυτού που θα βάλει ένα πιάτο φαΐ στο τραπέζι του. Ή μια Bentley στο γκαράζ του.

Σημαίνει αυτό πως είμαστε ενάντια στη σάτιρα και στην ελευθερία του λόγου; Όχι βέβαια. Θεωρούμε πως καμία δουλειά δεν είναι ντροπή, έστω και αυτή του σατιρικού που κερδίζει από την προσβολή και τον εκχυδαϊσμό του ανθρώπινου πόνου. Θεωρούμε πως ο καθένας πρέπει να λέει την άποψή του, όσο σιχαμένη και εμετική αν είναι αυτή. Όμως επίσης θεωρούμε πως το μόνο σάλιο που αξίζει να χαλάσεις για έναν φασίστα, είναι για να τον φτύσεις στα μούτρα, και εμείς σήμερα αποτύχαμε σε αυτό.

Πες τη γνώμη σου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s